Infoblad 318 - Veilig vluchten uit gebouwen; vluchtgedrag en maatregelen

Het denken en handelen van mensen in feitelijke of veronderstelde gevaarlijke situaties is van zeer grote invloed op het veilig vluchten uit gebouwen. Schematisch wordt in onderstaand voorbeeld een indruk gegeven van belangrijke factoren die het menselijk gedrag in zo'n situatie beïnvloeden.

Het denken en handelen van de mens in gevaarlijke situaties is van grote invloed op het veilig vluchten uit gebouwen.

Gezien het grote aantal variabele factoren in dit schema mag het duidelijk zijn hoe moeilijk het is om te bepalen hoe snel mensen kunnen vluchten. Die snelheid is een zeer belangrijk gegeven voor het treffen van maatregelen.
De acute stress bij een plotseling gevaar leidt tot snel beslissen, waarbij 'de bekende weg' vaak voorrang krijgt. Hiermee wordt tevens de waarde van (ontruimings)oefeningen duidelijk. Ook wordt duidelijk dat de vluchtwegen meteen als zodanig herkenbaar moeten zijn. Het gedrag van anderen wordt eveneens meegenomen in de beslissing. Als iedereen rechtsaf gaat, dan is het logisch om te volgen. Als niemand een bepaalde deur neemt, dan zit die deur waarschijnlijk op slot of hij komt uit in de meterkast.

Paniekgedrag
Hoewel het 'beheerst vluchten' het uitgangspunt van een vluchtplan is, moet er ernstig rekening mee worden gehouden dat het beheerste gedrag in paniekgedrag kan overgaan. Paniek kan in dit verband gedefinieerd worden als een acute angstreactie, gekenmerkt door het verlies aan zelfbeheersing. Dit wordt gevolgd door niet-sociaal en niet-rationeel vluchtgedrag. Mensen in paniek neigen ertoe om blind te doen wat anderen doen. Zo zullen mensen in paniek zich snel uit de voeten willen maken.
Ze gaan duwen en trekken in een poging vooraan te komen. Rond nooduitgangen ontstaan kluwens mensen die door de achteropkomende meute soms letterlijk worden platgedrukt. Alternatieve vluchtwegen worden daardoor over het hoofd gezien en/of iedereen rent de verkeerde kant op.
Het individu of de gehele meute beweegt zich versnellend met een bepaalde massa. Alleen al op grond van de hogere snelheden waarmee men zich voortbeweegt worden opstoppingen veroorzaakt bij trappen en nooduitgangen. Door de opdringende mensenmassa neemt de druk zo sterk toe dat er nog maar druppelsgewijs mensen wegkomen. Zou iedereen kalm blijven, dan zou de snelheid van de groep als geheel veel lager liggen, maar zou de massa gemakkelijker en in veel kortere tijd naar buiten kunnen komen.

Vluchtweg moet opvallen
In noodsituaties kan dat mensenlevens redden. Daarbij is het belangrijk te weten hoe mensen kijken en zich gedragen. Bij het kijken gaat informatie verloren. Bijvoorbeeld omdat onze ogen niet 100% zijn, de afstand te groot is, het licht slecht is of door rook. De verplichte aanduidingen rond vluchtdeuren worden niet beperkt door een verbod op andere aanduidingen. Van opvallende posters vlak naast de verplichte aanduiding wordt niets gezegd. Toch wordt het met zo'n poster een soort zoekplaatje en kan het lang duren eer je de vluchtrouteaanduiding ziet. Te lang voor noodsituaties.
De belangrijkste prestatie-eis in de bouwregelgeving zou - voor wat betreft het veilig kunnen vluchten - moeten zijn dat de vluchtweg direct opvalt. Opvallendheid is toetsbaar, en een basis voor inrichtingsadviezen.

Menselijk gedrag niet in wet- en regelgeving
Het ontbreekt in de wet- en regelgeving nog aan duidelijke documenten waarin het menselijk gedrag bij het vluchten uit gebouwen een belangrijke rol speelt. Ontwerpers, gebouweigenaren en -gebruikers moeten zich in afwachting daarvan niet passief opstellen. Ze moeten zelf aan de slag. Dat wordt zelfs wettelijk aangescherpt. De eigen verantwoordelijkheid van burgers en ondernemers voor gebruik en staat van onderhoud van het gebouw, maar ook voor veiligheid en gezondheid, is de hoeksteen van de aangepaste Woningwet 2005. De Arbowet ging daarin al voor.

Dat betekent het maken en onderhouden van een vluchtplan waarin:

• maatregelen zijn verwerkt volgens de eisen van wet- en regelgeving;
• rekening wordt gehouden met het gegeven dat de Regeling Bouwbesluit alleen maar een functionele eis kent voor opvang- en doorstroomcapaciteit: 'dat bij brand snel en veilig kan worden gevlucht, waarbij rekening kan worden gehouden met gefaseerde ontruiming' (art.3.3.1);
• aandacht wordt besteed aan het menselijk gedrag bij vluchten;
• een inschatting is gemaakt van de zelfredzaamheid van de gebruikers (en bezoekers) van het gebouw (in de regelgeving is iedereen nu in dezelfde mate 'zelfredzaam');
• rekening wordt gehouden dat een vluchtweg blijvend moet opvallen;
• is vastgelegd dat het vluchtplan in z'n totaliteit wordt onderhouden en dat met name regelmatig wordt geoefend met ontruiming.
  

Geen licht, donker, rook: op de tast op zoek naar naar de nooduitgang (IR-opname TNO-TM).